Udziały w spółce cywilnej – czym są i jak nimi zarządzać?

W spółce cywilnej nie ma udziałów kapitałowych, które można sprzedać tak jak udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Spółka cywilna jest umową wspólników, a majątek wniesiony do działalności obejmuje współwłasność łączną. Zmiana osoby wspólnika wymaga więc odpowiednio przygotowanego aneksu, porozumienia albo nowej umowy, a nie zwykłej umowy sprzedaży udziałów.

Dlaczego w spółce cywilnej nie ma udziałów?

Zgodnie z art. 860 Kodeksu cywilnego spółka cywilna powstaje na podstawie umowy, w której wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego. Sama spółka nie jest odrębną osobą prawną. Nie ma własnego majątku oddzielonego od majątków wspólników i nie działa we własnym imieniu tak jak spółka kapitałowa.

Majątek zgromadzony przez wspólników jest objęty współwłasnością łączną. Nie można więc wskazać, że jeden wspólnik jest właścicielem określonych 30% samochodu, rachunku bankowego albo wyposażenia. Wspólnicy mają wspólne prawa do całego majątku, a nie wyodrębnione ułamki poszczególnych składników.

Ma to bezpośrednie znaczenie dla planowanej transakcji. Art. 863 Kodeksu cywilnego zakazuje wspólnikowi rozporządzania udziałem we wspólnym majątku wspólników oraz udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku. W czasie trwania spółki wspólnik nie może też żądać podziału majątku wspólnego.

Potoczne określenie „udziały w spółce cywilnej” może natomiast dotyczyć udziału w zyskach i stratach. To nie jest udział własnościowy. Jeżeli umowa nie stanowi inaczej, wspólnicy uczestniczą w zyskach i stratach po równo, niezależnie od rodzaju i wartości wniesionych wkładów. Umowa może jednak ustalić inne proporcje.

Spółka cywilna a spółka z o.o. – podstawowe różnice

Różnicę między tymi konstrukcjami najlepiej widać przy porównaniu sposobu ukształtowania praw majątkowych:

Cecha	Spółka z o.o.	Spółka cywilna
Status prawny	Odrębna osoba prawna	Umowa wspólników, bez osobowości prawnej
Majątek	Należy do spółki	Jest objęty współwłasnością łączną wspólników
Prawa wspólnika	Udziały w kapitale zakładowym	Udział w zyskach i stratach oraz prawa wynikające z umowy
Zbycie praw	Udział można zbyć zgodnie z umową i przepisami	Nie można rozporządzać udziałem w majątku wspólnym na podstawie art. 863 k.c.
Zmiana składu	Może nastąpić przez zbycie udziałów albo zmianę umowy spółki	Wymaga odpowiedniego porozumienia i zmiany umowy spółki

Przewiń tabelę w bok →

Dlatego dokument zatytułowany „umowa sprzedaży 40% udziałów w spółce cywilnej” może nie odpowiadać rzeczywistej konstrukcji prawnej. Jeżeli sugeruje przeniesienie udziału w majątku wspólnym, może zostać zakwestionowany, a nawet uznany za nieważny. Dokument powinien opisywać faktyczny cel stron, na przykład wystąpienie wspólnika, jego rozliczenie, przystąpienie nowej osoby albo zmianę zasad udziału w zyskach i stratach.

Jak zmienić skład wspólników?

Zmiana wspólnika wymaga przeanalizowania umowy spółki, zgody pozostałych wspólników oraz uporządkowania rozliczeń. W praktyce procedura może wyglądać następująco:

Sprawdzenie umowy spółki – należy ustalić, czy dokument przewiduje zasady przystąpienia nowego wspólnika, wystąpienia dotychczasowego, terminy wypowiedzenia, szczególną formę zmian albo prawo pierwszeństwa.
Uzgodnienie modelu zmiany – strony powinny zdecydować, czy chodzi o całkowite wystąpienie wspólnika, wejście nowej osoby, zmianę proporcji zysku i strat, czy połączenie tych czynności.
Uzyskanie zgody wspólników – przy zmianie składu osobowego potrzebna jest zgoda wszystkich zainteresowanych wspólników. Nie wystarczy jednostronne oświadczenie o „sprzedaży udziału”.
Podpisanie aneksu albo nowej umowy – zmiana powinna mieć taką formę, jakiej wymagała umowa pierwotna. Dokument powinien wskazywać datę skuteczności, skład wspólników, wkłady oraz zasady udziału w zyskach i stratach.
Rozliczenie występującego wspólnika – należy określić wartość wkładów, udział w pozostałym majątku, ewentualną pożyczkę i harmonogram płatności.
Aktualizacja danych – osoby prowadzące działalność powinny zaktualizować wpisy w CEIDG, a także przeanalizować obowiązki dotyczące NIP, REGON, rachunku bankowego, kontrahentów i dokumentacji księgowej.
Rozliczenie podatkowe – zmiana umowy może powodować obowiązek zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych. Zakres obowiązku zależy od treści zmiany i wartości nowych albo podwyższonych wkładów, dlatego powinien zostać sprawdzony z księgowym lub doradcą podatkowym.

Uwaga: spółka cywilna musi mieć co najmniej dwóch wspólników. Jeżeli działało w niej tylko dwóch wspólników, a jeden chce odejść, często najpierw trzeba wprowadzić nową osobę, a dopiero później przeprowadzić wystąpienie dotychczasowego wspólnika. W przeciwnym razie umowa spółki może przestać spełniać swoją funkcję.

Nie należy kopiować wzoru umowy sprzedaży udziałów w spółce z o.o. Taki dokument może nie regulować współwłasności łącznej, zgód wspólników, rozliczenia według art. 871 k.c. ani odpowiedzialności za zobowiązania spółki.

Jak rozliczyć występującego wspólnika?

Podstawą rozliczenia jest art. 871 Kodeksu cywilnego. Przepis określa, jakie składniki powinien otrzymać wspólnik występujący ze spółki, chyba że umowa albo porozumienie stron przewiduje korzystniejsze lub bardziej szczegółowe zasady.

Typ wkładu	Zasada zwrotu lub rozliczenia
Rzecz wniesiona tylko do używania	Co do zasady podlega zwrotowi w naturze, czyli wspólnik odzyskuje tę rzecz.
Wkład pieniężny	Wypłaca się wartość określoną w umowie, a gdy jej nie wskazano, wartość wkładu z chwili wniesienia.
Rzecz albo inne prawo wniesione na własność	Wypłaca się wartość wkładu według zasad z art. 871 k.c., a nie zwraca się automatycznie konkretnego składnika.
Świadczenie usług	Wartość takiego wkładu nie podlega zwrotowi jako wkład majątkowy.
Pozostały majątek wspólny	Wspólnik otrzymuje część odpowiadającą jego udziałowi w zyskach, po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników.

Przewiń tabelę w bok →

Rozliczenie obejmuje więc nie tylko sam wkład. Trzeba ustalić wartość wspólnego majątku po odliczeniu wkładów i zobowiązań oraz zastosować proporcję udziału wspólnika w zyskach. Jeżeli wspólnicy nie ustalili inaczej, proporcja udziału w zyskach jest zwykle także proporcją udziału w stratach.

Wspólnik występujący nie uczestniczy w zyskach ani stratach z niezakończonych spraw, które przypadają na okres po jego wystąpieniu. Dniem rozliczenia może być dzień upływu terminu wypowiedzenia, dzień skutecznego wystąpienia bez zachowania terminu, dzień zmiany umowy albo dzień śmierci wspólnika – zależnie od podstawy zakończenia jego udziału w spółce.

Wkład a pożyczka dla spółki

Wkładu nie należy mylić z pożyczką. Wkład jest elementem umowy spółki i podlega rozliczeniu według art. 871 k.c. Pożyczka jest natomiast odrębnym zobowiązaniem do zwrotu pieniędzy. Jeżeli wspólnik wniósł 200 000 zł jako wkład, a później przekazał spółce 50 000 zł na podstawie pożyczki, dokument rozliczeniowy powinien rozdzielać te kwoty.

W praktyce warto wskazać, jaka część płatności jest zwrotem wkładu, jaka spłatą pożyczki, a jaka ewentualnie ugodą lub dodatkowym rozliczeniem. Przy większej kwocie pożyczkę można potwierdzić osobnym uznaniem długu z terminem spłaty, odsetkami i zabezpieczeniem.

Jak zabezpieczyć porozumienie między wspólnikami?

Porozumienie powinno jasno określać, czy wspólnik występuje ze spółki, czy pozostaje w niej z innym udziałem w zyskach i stratach. Przed podpisaniem dokumentu sprawdź, czy zawiera co najmniej:

Oznaczenie stron – wszystkich wspólników, występującego wspólnika, nowego wspólnika oraz dane spółki, w tym NIP i REGON, jeżeli zostały nadane.
Opis czynności – wskazanie, czy dokument dotyczy wystąpienia, zmiany umowy spółki, przystąpienia nowej osoby czy ugody rozliczeniowej.
Kwotę rozliczenia – z podziałem na zwrot wkładu, spłatę pożyczki i inne uzgodnione składniki.
Harmonogram spłat – terminy rat, rachunek bankowy, odsetki za opóźnienie i skutki braku zapłaty.
Uznanie długu i zabezpieczenia – w szczególności przy płatności odroczonej lub rozłożonej na raty.
Listę zobowiązań – kredyty, leasingi, pożyczki, zaległości wobec kontrahentów, urzędu skarbowego i ZUS.
Rozliczenie dokumentów i majątku – sprzętu, towarów, rachunków, umów, domen, dostępów i dokumentacji księgowej.
Zasady odpowiedzialności między stronami – z zastrzeżeniem, że wewnętrzne ustalenia nie wiążą automatycznie wierzycieli zewnętrznych.

Nota ekspercka: za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiadają solidarnie na podstawie art. 864 k.c. Wystąpienie ze spółki nie usuwa automatycznie odpowiedzialności za długi powstałe w czasie uczestnictwa. Były wspólnik może więc nadal zostać wezwany przez wierzyciela do zapłaty zobowiązania z wcześniejszego okresu. Porozumienie z pozostałymi wspólnikami może przewidywać, że zwrócą mu zapłaconą kwotę, ale samo w sobie nie zwalnia go wobec wierzyciela.

Ważne powody wystąpienia i dziedziczenie

W spółce zawartej na czas nieoznaczony wspólnik może co do zasady wypowiedzieć swój udział z zachowaniem terminu określonego w umowie. Jeżeli umowa nie przewiduje innego terminu, wypowiedzenie składa się najpóźniej na trzy miesiące przed końcem roku obrachunkowego.

Wspólnik może także żądać rozwiązania spółki albo wypowiedzieć udział bez zachowania terminu z ważnych powodów, korzystając z drogi sądowej. Takimi powodami mogą być między innymi długotrwała choroba, trwały konflikt uniemożliwiający współpracę, działalność konkurencyjna albo naruszenie obowiązków wobec pozostałych wspólników.

Co do zasady śmierć wspólnika nie powoduje automatycznego wejścia spadkobierców do spółki. Umowa może jednak przewidywać taką możliwość. Wtedy spadkobiercy powinni wskazać osobę wykonującą ich prawa wobec spółki. Jeżeli umowa nie zawiera odpowiedniego postanowienia, spadkobiercom przysługuje rozliczenie związane z prawami majątkowymi zmarłego, a nie automatyczne członkostwo.

Co jest najważniejsze przy zmianie wspólnika?

Nie traktuj „udziałów w spółce cywilnej” jak udziałów w spółce z o.o. Najpierw ustal rzeczywisty cel czynności, uzyskaj zgodę wszystkich wspólników, przygotuj aneks albo porozumienie zgodne z umową spółki i rozlicz występującą osobę według art. 871 k.c. Forma pisemna, aktualizacja danych oraz osobne uregulowanie odpowiedzialności za dawne długi ograniczają ryzyko, ale przy istniejących zobowiązaniach lub konflikcie wspólników dokumenty powinien przeanalizować prawnik.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. Skutki zmiany wspólnika, rozliczenia wkładów oraz obowiązki podatkowe zależą od treści umowy spółki i konkretnego stanu faktycznego.